Bicol Region, Philippines

Kun Nata Iba-iba an mga Tataramon

by Jun M. Balde Jr.

Kaitong suanoy na panahon, an mga tawo na nagiistar sa gilid kan dagat buda sa mga pampang salog iyo an pirming naghihirilingan buda naghuhururon. An mga tawong pig-aapod na taga-ilog, tagalog buda mandaragat o dagatnün, iyo man an pirming nakakahuron kan mga bisita, maging para-sira, para-maritatas, para-negosyo o dawa mga pirata. Pasil sinda magbiyahe ta nakalunad sa mga sakayan sa salog buda sa kadagatan.

Su mga tawong nag-iistar sa mga kabukidan, sa mga kadlagan o kaba’san dai nakakapag-baklay harayo ta dai pa man kaito na mga tinampo o patag na dalan. Naglalakaw sinda sa gilid kan mga pansugod, sa mga sasagpan, sa mga gilid kan bukid. Ining mga tawong pig-aapon na mga tagabukid o taga-iraya, duman lang naglilibot-libot sa saindang pagtaraning. Nagtatanom-tanom, nandadakop hayop sa kadlagan, naninira sa mga sapa buda danaw. Bihirang magkaigwa ki bisitang estranghero.

Kan uminabot su mga Espanyol, nagkaigwang reduccion o mga pueblo, magpuon kan ika-17 siglo sagkud 1846, su bilog a rehiyong Bikol buda sa ibang parte kan nasyon. Ini an suanoy na bersyon kan “hamletting.” Kaipuhan i-grupo su mga tawo sa sarong publasyon tanganing madali makontrol kan mga kolonistang Espanyol.

Su Kabikolan, binanga kan mga Espanyol sa paaagi ki imaginary boundary na nagdadalagan sa sentro kan Bulkan Mayon, hali sa Amianan (North) pasiring sa Timugan (South). Su Partido Ibalong gabos na banwang nasa Subangan (oriental, east) kan Mayon, kairiba su Sipocot, Naga, Legazpi, Amianan Sorsogon buda Catanduanes; dai naghaloy, inapod ining Partido Albay.

Su Partido de Camarines gabos na banwang nasa Sulnupan (occidental, west) kan Mayon, kairiba su Camarines Norte, Camarines Sur, Rinconada, pababa sa Sorsogon, Burias buda Masbate. Kaya kaitong panahon, an Polangui, Oas, Ligao, Camalig sakup kan Camarines!

Sa Partido Ibalong o Albay su lengguahe kaito, pig-apod na Coastal Bikol o Kostal Bikol. Ini ang tataramon na kuminusog, yuminaman, uminuswag dahil ini an tataramon na puwersadong gamiton kan mga taga-salog (taga-ilog), kan mga dagatnon o dumagata (mandaragat) buda su mga kanegosyo ninda na hale sa ibang rehiyon kan nasyon. Ini an tataramon na nahaluan kan tataramon kan mga estrangherong hale sa Tsina, Asam, Mai buda ibang nasyon. Gamit man ini sa mga pagtiripon na sosyal buda kultural. Ini na an tataramon na nabansagan na Standard Bikol. Gamit ining tataramon sa Naga, sa Tabaco buda sa Legazpi. Kan ika-18 sagkud ika-19 siglo ini an tataramon na ginamit sa mga novena, rosario, kagharong, aurora, corrido, comedia, tigsik, osipon, ariwaga, paukod buda rawitdawit. Nasa tataramon na ini su mga verso (imprenta sa Cecilio Press) arüg kan Gamgam na Adarna, Don Juan Tiñoso, Bernardo Carpio, Siete Infantes de Lara, Dose Pares… Siring man su mga kantang Pantomina( Kan Ako Sadang Pa), Ano Daw Itong Sa Gugon, Sarong Banggi, Salampating Liyaliya, Si Nanay si Tatay…iyo man su usmak a Nay May Tawo sa Sirong.

Sa Partido de Camarines, na interior, buda buludan, palibhasa daing mga para-biyahe, kulang an negosyo, su tataramon, imbis na umuswag o yumaman, nagkaigwa ki manlaen-laen na bersyon. Ini an tataramon na inapod na Inland Bikol o Irayang Bikol. Kada katiripunan o pueblo, dahil bulag sa ibang pueblo, napiritan su mga tao na magka-igwa ki sadiring improbisasyon sa lengguahe na daing pakilabot sa ibang pueblo. Bihira kaya an interaction sa ibang tribo o angkan. Pagka kapos sa tataramon, ma-imbento ki bago. Kaya pigsasabing nagka-igwa ki sanga-sangang dilâ su mga tawo. Saro digdi sa napa-siblag na na tataramon an pig-apod na Rinconada, na gamit poon sa Buhi, Iriga, Polangui, Oas, Guinobatan, Camalig sagkud Daraga. Kada banwa igwang sadiring bersyon kan lenguaheng Rinconada. Halimbawa an Oasnon saro sanang sanga kan Rinconada.

Magayon na ehemplo an Oas. Sa mapa igwang kostal na mga baranggay an Oas. Pero kun hale ka sa sentro, daing tinampo pasiring sa kostal na baranggay Kagmanaba. Kaipuhan maki-agi sa mga banwang Libon o Ligao. Kaya sa katotoohan, laom o landlocked an Oas. Siring man an mga kataning na banwang Polangui buda Libon. Kaya su lügaw kan Oas naging tinabotabo sa Polangui na dai nganing 6 kilometro an distansya. Pag-abot Daraga naging linanot na. Su kangkong kan Oas nagin redentor sa Libon.

Makadagdag pa kaiyan, an dagat kan Oas interior na dagat, ta bako nakahampang sa Pasipiko—kaya tutuyuhon. Ini nin huli ta nalalaom kan Embocadero (San Bernardino Strait) na nasa ibaba kan Matnog, Sorsogon. Kay su mga galleon buda darakulang barko kan mga abenturero buda negosyanteng taga ibang nasyon minadaong sa mga lugar kan Libmanan, Lagonoy, Legazpi, Tabaco, Prieto Diaz, buda Matnog.

Kaya pag may naghapot: “Ayo kamo luto?”
May sisimbag: “Wara, ayo kami umay.”
O kaya sisimbag: “Uda, kayon kami ümüy.”

An pagtukaw sa Legazpi, nagigin pag-sala sa Daraga, pag-ula sa Oas, pag-ingkod sa Sorsogon.

copyright © Jun Balde

One response

  1. Ruben

    Nice article, Mr. Balde. Bicol dialect, or dialects, confounds and sometimes confuse. Spoken words, even among neighboring towns differ and this elicits some amount of teasing among oragons. Sinanlag (fried rice) to a Daragueno is inulas to a Oasnon, an ogbon (mudfish or dalag) to a Oasnon is talusog to a Polangueno and a baby animal (such as a carabao) to a Sorsogueno. The generic alas (snake) metamorphoses into rimuranun. Your ethno-geographic analysis provided an insight into how this babel of tongue probably came about.

    July 25, 2013 at 10:33 AM

Thank you for your comment.

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s